Zelfacceptatie is hot. Nooit meer diëten, van jezelf houden zoals je bent en niet hoeven voldoen aan de strakke schoonheidsidealen van de mode-industrie. 'Eindelijk!', zeggen aanhangers van de #bodypositivity beweging. 'Dat is toch ongezond?', zeggen tegenstanders. Maar wat zegt de wetenschap?

Cellulitis, handicaps, huidaandoeningen en heel veel dikke - body positive regel 1: dik is geen scheldwoord, maar een neutrale omschrijving van iemands figuur - vrouwen in lingerie. Dat is zomaar een greep uit wat je ziet als je op Instagram de hashtag #bodypositivity intikt. Het is een beweging die meer diversiteit in de media wil zien, die vindt dat iedereen het waard is om zichzelf mooi te vinden en die ervoor wil zorgen dat we anderen niet beoordelen op hun uiterlijk.

Winkelketens

Het kan je bijna niet ontgaan deze zomer. Body positivity ('bopo', zoals het door de aanhangers wordt genoemd) wint terrein, ook in de etalages van grote winkelketens. Onder andere de H&M, Primark en Hunkemöller kiezen dit jaar voor vrouwen met een maatje meer, voor meer mensen van kleur en voor mensen met een zichtbare handicap. En ook in de boekwinkels is het onderwerp populair, van Bodyposipower van de Amerikaanse Megan Jane Crabbé tot Knap voor een dik meisje van Tatjana Almuli en Op je lijf geschreven van Mayra Louise, beide uit Nederland. Om body positivity kan je eigenlijk niet meer heen.

Happy is not a dress size

Mayra Louise de Wilde (37) is plussize model, journalist, instagrammer met haar eigen hashtag #happyisnotadressize en auteur. "Toen ik die body positivity beweging tegenkwam, dacht ik dat het vooral ging over je eigen lichaam en dat je daar positief naar keek. Maar het gaat over zoveel meer", begint ze. "Het gaat over solidariteit, diversiteit en over dat elk lichaam er mag zijn en goed genoeg en mooi is op haar eigen manier."

Inmiddels kan Mayra, na ruim twintig jaar diëten, zeggen dat ze gelukkig is met haar lijf en zichzelf mooi vindt. Ze gunt het iedere vrouw om zich zo te voelen en dat komt ook in haar boek naar voren. "Welke maat je ook hebt, je verdient het om happy te zijn met jezelf", zegt ze. Toch krijgt ze dagelijks veel nare opmerkingen en bemoeienis van mensen. "Dat ik ongezond zou zijn, het verkeerde voorbeeld geef aan mijn dochter. Echt heftige dingen."

Maar te dik zijn, geeft meer risico op bepaalde aandoeningen, dat blijkt uit heel veel onderzoeken. Mogen we dan niet meer zeggen dat (veel te) dik zijn ongezond is? "Natuurlijk, je mag van mij alles zeggen. Maar je moet wel de feiten kennen, want ja, je hebt als dik mens meer kans op bepaalde ziekten en aandoeningen, maar dat betekent niet dat ieder dik persoon ongezond is. Bovendien geloof ik dat ik veel ongezonder was in de tijd dat ik nog zoveel lijnde. Mijn mentale gezondheid was toen helemaal van slag, dus ik voel me nu veel gezonder."

Slordig, dom en onhandig

De stigmatisering van mensen met overgewicht in onze maatschappij gaat ver. Het is niet alleen dat veel mensen denken dat dik zijn per definitie ongezond is, er wordt vaak ook gedacht dat dikke mensen slordig, onhandig en dom zijn. Dit blijkt uit verschillende wetenschappelijke onderzoeken en komt naar voren in het boek VET belangrijk van Mariëtte Boon en Liesbeth van Rossum. Boon is internist in opleiding in het Leids Universitair Medisch Centrum. Professor Liesbeth van Rossum is internist-endocrinoloog in het Erasmus MC in Rotterdam en geldt bovendien internationaal als expert op het gebied van obesitas en stresshormonen.

In het boek wordt duidelijk dat vet complexer is dan we denken. Afvallen is toch gewoon 'gezond eten en voldoende bewegen'? Maar dat werkt dus niet zo eenvoudig. Er worden wel 600 hormonen aangemaakt door lichaamsvet, die allemaal van invloed kunnen zijn op het vetgehalte. Ook wordt gewicht voor 40-70% bepaald door je genen. Dus het is daadwerkelijk zo dat de een veel meer kan eten dan de ander, zonder aan te komen.

Hamburgers eten op de bank

Natuurlijk zijn er ook mensen die zo hun vraagtekens hebben bij de beweging. Van fanatieke tegenstanders die denken dat het gaat om het verheerlijken van obesitas en dat het als excuus wordt gebruikt om lui te zijn, tot mensen die zich  afvragen wat de gevolgen voor de gezondheid zijn. Het idee van de beweging is juist dat iedereen, gezond of niet, het recht heeft om er te zijn en dat mensen zichzelf mooi mogen vinden, zonder excuses.

Mayra Louise: "Wat mensen vaak verkeerd zien, is dat ze denken dat ik iedereen aanraad om dik te worden. Of om de hele dag hamburgers te eten, niet te sporten en alleen maar op de bank te liggen. Maar dat is natuurlijk niet zo. Als ik naar mezelf kijk: ik eet voedzaam, ik beweeg voldoende en ik sport. Ik doe mijn best om gezond te leven. Ik geloof dus ook echt dat het ene mens meer aanleg heeft om dik te worden dan het andere mens, bovendien denk ik dat het bij mij ook te maken heeft met het verstoorde metabolisme door het jarenlange diëten."

Liesbeth Van Rossum en Mariëtte Boon geven aan dat veel diëten inderdaad funest is voor het metabolisme, waardoor later júist overgewicht kan ontstaan. In VET belangrijk staat hierover: "Strenge diëten, die daarna niet gepaard gaan met een gedragsverandering naar een gezond eet- en leefpatroon, kunnen zelfs als een bijdragende factor voor obesitas beschouwd worden."

Hongergevoel door hormonen

Hoe werkt dat dan? In het boek wordt een studie van onderzoekers van de Universiteit van Melbourne aangehaald. In dit onderzoek zijn vijftig mensen met obesitas of overgewicht op een zeer laagcalorisch dieet – het welbekende crashdieet - gezet. Voorafgaand aan, tijdens en ruim na het dieet werden de eetlust regulerende hormonen in hun bloed en de eetlust gemeten. De gemiddelde gewichtsafname van 13 kilo ging gepaard met een daling van het hormoon leptine (het hormoon verantwoordelijk voor het verzadigingsgevoel) en een stijging van het hongerhormoon ghreline. Dat betekent dus dat de proefpersonen meer trek hadden dan voordat ze op dieet gingen. Zelfs een jaar na het onderzoek bleken de hormonale veranderingen en het versterkte hongergevoel nog steeds van kracht. Kun je nagaan wat twintig jaar diëten, zoals Mayra Louise deed, met je lijf doet.

Uit studies van tv-programma The Biggest Loser (de Amerikaanse variant van Obese) blijkt nog iets bijzonders. De deelnemers verloren gemiddeld 58 kilo in 30 weken, door heel intensief sporten en gezonder eten. Zes jaar later zijn deze mensen gemiddeld weer 41 kilo aangekomen, maar is de ruststofwisseling zo'n 700 kcal lager dan voordat ze op dieet gingen. Na correctie voor de inmiddels iets oudere leeftijd en het toegenomen gewicht bleek die verbranding nog steeds 500 kilocalorieën minder dan voorspeld. Je zou omgerekend ongeveer 80 minuten per dag matig intensief moeten bewegen (bijvoorbeeld wandelen) of 35 minuten moeten hardlopen, om dat lagere gewicht te behouden.

"Die mensen hebben echt levenslang", legt professor Liesbeth van Rossum verder uit. "Als er twee mensen zijn van 70 kilo, waarvan de een ooit 140 kilo woog, moet die ex-140'er altijd meer bewegen om het gewicht te behouden. En dat is gewoon bijna topsport. In sommige gevallen is het dan inderdaad beter om je lichaam te accepteren hoe het is, want als je heel gestrest bent over je lichaam kan dat averechts werken op het gewicht. Bovendien zorgen die stresshormonen voor buikvet en snacktrek."

Oké, je mag dus blij zijn met wie je bent, hebt geen morele plicht om gezond te zijn, en afvallen is dus zeker weten moeilijk. Maar wat is dan nog het advies vanuit de wetenschap als je echt veel te zwaar bent? Het allerbelangrijkste is dat er geen crashdiëten worden gevolgd, legt Mariëtte Boon uit. Dat werkt op de lange termijn niet, integendeel zelfs.

Voor mensen met obesitas en een sterk verhoogd risico op complicaties die daarmee in verband staan, is er sinds januari 2019 de gecombineerde leefstijlinterventie die via het basispakket vergoed wordt. "Dat is een interventie van twee jaar in groepsverband, waarin naast voeding en beweging ook coaching is bij gedragsverandering. Én natuurlijk aandacht voor andere factoren die het gewicht beïnvloeden zoals stress, slaap en gebruik van medicatie met een gewichtsverhogende bijwerking."

Afvallen op een gezonde manier als iemand obesitas heeft is dus wél mogelijk, maar erg lastig. "Het is nu eenmaal niet zo simpel als 'gewoon minder eten en meer bewegen'. Door obesitas zijn er zoveel systemen ontregeld, van hongerhormonen tot verzadigingsgevoel, dat sommige mensen obesitasmedicatie nodig hebben om dat verzadigingsgevoel te herstellen. Een van de andere opties bij ernstige obesitas is bariatrie, dus een bypassoperatie van de maag. En niet iedereen zal een slanke den worden, hoe hard je ook je best doet. In dat soort gevallen, is het accepteren van je lijf soms het beste dat je kunt doen."

Het heeft niets met uiterlijk te maken

Een nuancering van body positivity is body neutrality: een beweging waarin uiterlijk geen rol meer speelt en ieder lichaam het recht heeft om er te zijn. Waar het bij body positivity draait om 'ik voel me goed over mezelf, want ik weet dat ik mooi ben', gaat het bij body neutrality om 'hoe ik me over mezelf voel, heeft helemaal niets met mijn uiterlijk te maken'. Dus niet dat je helemaal gelukkig bent met ieder rolletje en vouwtje in je lijf, maar dat je jezelf daar ook niet voor straft.

Iemand die op deze manier leeft is Meike Schipper (26). Ze is deelnemer en activist bij supportgroep 'Dikke Vinger' in Rotterdam. Een groep van dikke mensen die eens in de zes weken bij elkaar komt om te praten over wat het betekent om dik te zijn in een wereld, waarin dun de norm is. "Voor mij was het precies wat ik nodig had. Ik schaamde me lange tijd voor mijn dik zijn en niet-dikke mensen snappen de ervaring niet. Het is bevrijdend om dat te kunnen delen met andere dikke mensen", legt Meike uit.

Meike is via de body positivity beweging met Dikke Vinger in aanraking gekomen. De beweging is ook de reden geweest dat ze anders naar haar lichaam is gaan kijken. "Daarvoor was ik altijd heel erg bezig met diëten en dacht ik heel negatief over mezelf. Dat heeft body positivity echt veranderd", vertelt ze. Maar inmiddels heeft ze toch een ander gevoel bij die beweging. "Ik ben nu meer bezig met fat acceptance en fat liberation. Body positivity is gecommercialiseerd. Voor mijn gevoel wordt binnen die gecommercialiseerde community gezegd dat je wel een beetje anders mag zijn dan de norm, maar niet té veel. Niet té dik, enkel een beetje dikker dan wat geaccepteerd is in de samenleving. Body positivity is van origine niet zo bedoeld."

Body neutrality betekent dus eigenlijk dat je gewoon niet zo bezig bent met je lijf. Het is er nou eenmaal en het helpt je om jouw leven te leiden. Dat neutrale is wat Meike fijn vindt. "Het is rationeler, minder gericht op uiterlijk en meer gericht op 'ik heb het recht om er te zijn'. Ongeacht hoe je je over jezelf voelt, hoe gezond of ongezond je bent, hoe je eruitziet die dag en hoe dat past in de norm van de wereld." Zelfrespect en zelfacceptatie dus. En nooit meer op een crashdieet.